COMPETENTIEGERICHT BEGELEIDEN OOK IN DE LANGDURIGE GGZ

Vanuit de langdurige GGZ met verblijf bleek behoefte aan een gezamenlijke basismethodiek die aansluit bij de dagelijkse praktijk. Teams hadden behoefte aan meer houvast, een gedeelde werkwijze en concrete handvatten voor de begeleiding van cliënten met complexe en langdurige zorgvragen. Daarom vroeg Kesslerperspektief - een organisatie die zich inzet voor herstel en participatie van mensen die door psychiatrische en sociaal-maatschappelijke problemen (nog) niet zelfstandig kunnen wonen - PI Research om de bestaande methodiek Competentiegericht begeleiden verder door te ontwikkelen en te implementeren. 

Competentiegericht begeleiden (CGB) in de langdurige zorg 

Kesslerperspektief 
Kesslerperspektief is een gespecialiseerde organisatie die zich inzet voor herstel en participatie van mensen die dakloos zijn of door psychiatrische en sociaal-maatschappelijke problemen (nog) niet zelfstandig kunnen wonen. De organisatie richt zich op het hervinden van balans en het opnieuw vormgeven van het leven, met nadruk op kansen, mogelijkheden en persoonlijke groei.Uit gesprekken met medewerkers en teams binnen de langdurige GGZ met verblijf komt naar voren dat er behoefte is aan een gezamenlijke basismethodiek die beter aansluit bij de dagelijkse praktijk van de langdurige zorg. Professionals geven aan dat zij vooral behoefte hebben aan meer houvast, een gedeelde manier van werken en praktische handvatten in de begeleiding van cliënten met complexe en langdurige zorgvragen.In 2023 is Kesslerperspektief gestart met het doorontwikkelen van het Competentiegericht begeleiden voor deze sector en het opleiden van al hun medewerkers – van huismeetster tot manager.Graag delen we enkele uitspraken van medewerkers over wat de aanpak hen heeft opgeleverd. Aansluitend lichten we toe wat competentiegericht begeleiden inhoudt, met daarbij enkele concrete toepassingen voor het werken in de langdurige zorg met verblijf. 

Wat levert het op? Enkele uitspraken van medewerkers 

De teams die getraind zijn, hebben actief met de methodiek gewerkt en merken inmiddels duidelijke veranderingen in de dagelijkse praktijk: 

“Ik merk op dat er minder negatief over het gedrag van bewoners wordt gepraat. Er wordt echt meer gedacht vanuit onmacht dan vanuit onwil. Er is meer begrip wat uiteindelijk weer zorgt voor een prettigere sfeer.” 

“Er wordt minder overgenomen. Bewoners die vastzitten in een bepaald stramien worden daar steeds iets verder uit getrokken. Hierdoor groeien zij ook weer in hun zelfvertrouwen.” 

“Ook merk ik dat het team zelfverzekerder wordt in het aanspreken van bewoners op ongewenst gedrag. We hebben meer handvatten, weten beter hoe we dit moeten aanpakken. Daardoor wordt het ook vaker gedaan.” 

“We geven elkaar onderling als collega's ook meer feedback. We durven meer te benoemen wat we van elkaar zien, in positieve en negatieve zin, maar altijd met als doel om elkaar beter te maken. We benoemen wat iemand goed doet, maar kunnen nu ook best eens zeggen wat er beter kan.” 

Wat is Competentiegericht begeleiden? 

Competentiegericht begeleidenis een methodische manier van werken die uitgaat van de krachten, mogelijkheden en leerbaarheid van cliënten, in plaats van hun beperkingen. De focus ligt op concreet gedrag, dagelijkse situaties en haalbare stappen richting meer zelfregie en participatie in het dagelijks leven. 

De methodiek kent algemene werkzame factoren, zoals het versterken van zelfregie, het werken vanuit gelijkwaardigheid, het bieden van structuur en het stimuleren van vaardigheden. Deze factoren zijn breed toepasbaar binnen verschillende doelgroepen, maar kunnen binnen de maatschappelijke opvang flexibel worden aangepast aan het tempo, de draagkracht en de specifieke hulpvragen van cliënten met complexe problematiek.In de langdurige GGZ blijft deze basis overeind, maar verschuift het accent. Waar in andere settings vaak ontwikkeling en uitstroom centraal staan, ligt in de langdurige zorg de nadruk meer op: 

Wat is er anders in de langdurige GGZ? 
De toepassing van CGB in de langdurige GGZ vraagt om een belangrijke aanvulling op de bestaande methodiek. Naast ontwikkeling en stabilisatie is er expliciet aandacht voor: 

1. Fasering 

De fasering (start-,verander-, en afsluitfase) krijgt in de langdurige zorg een andere invulling. De nadruk ligt binnen de langdurige GGZ op stabilisatie: het creëren van een veilige leefomgeving waarin de cliënt zijn vaardigheden zoveel mogelijk kan behouden. Tegelijkertijd blijft er aandacht voor de wensen en mogelijkheden van de cliënt, en wordt waar mogelijk ingezet op ontwikkeling en het verrijken van iemands leven. 

De langdurige GGZ is een doorlopend proces waarin stabiliteit, behoud en betekenis centraal staan. We zetten daarnaast in op het meer kleur geven aan het leven van de cliënt (het gouden randje). 

 
2. Zingeving 

Zingeving wordt een expliciet onderdeel van het begeleidingsproces. Het verwijst naar het proces van het vinden van betekenis, doel en waarde in het leven. Daarbij staan vragen centraal als: “Wat maakt je dag de moeite waard?”, “Waar haal je voldoening uit?” en “Wat geeft jouw leven betekenis?” 

Als begeleider kun je veel betekenen in het ondersteunen van cliënten bij het (her)vinden of ervaren van zingeving, ook wanneer zij dit zelf niet direct onder woorden kunnen brengen. Het gaat hierbij niet om het geven van grote antwoorden, maar om het creëren van ruimte voor wat voor de ander van waarde is. 

Het gebruik van een wenskaart rondom dit thema kan een laagdrempelige eerste stap zijn om informatie te verzamelen en het gesprek over zingeving op gang te brengen. 

3. Rouw en verlies 

Cliënten in de langdurige GGZ krijgen vaak te maken met een stapeling van verliezen. Het gaat daarbij niet alleen om verlies door overlijden, maar ook om het verlies van gezondheid, zelfstandigheid, relaties, rollen en toekomstperspectief. Deze opeenstapeling kan een grote impact hebben op het welbevinden en het gevoel van eigenwaarde van cliënten. 

CGB biedt handvatten om deze thema’s op een zorgvuldige manier bespreekbaar te maken en een plek te geven binnen de begeleiding. Rouw en verlies worden niet gezien als iets dat ‘opgelost’ moet worden, maar als ervaringen die aandacht, erkenning en tijd vragen. 

Als begeleider ben je vaak geneigd direct in actie te komen, maar juist vertragen is hier waardevol: aanwezig zijn, luisteren en ruimte geven aan emoties en verhalen. Door ruimte te geven aan emoties en het persoonlijke verhaal, ontstaat er vertrouwen en kan de cliënt stap voor stap betekenis geven aan wat hij of zij heeft verloren. 

 
4. De laatste levensfase 

De laatste levensfase wordt gekenmerkt door een toenemende afname van redzaamheid en een opschaling van zorg. In deze fase verschuift de focus in de begeleiding van kwaliteit van leven naar kwaliteit van sterven. Het gaat steeds meer om comfort, waardigheid en het aansluiten bij wat voor de cliënt van betekenis is. 

De begeleidingsstijl verandert hierbij van voornamelijk stimulerend naar meer volgend. De begeleider sluit aan bij het tempo en de behoeften van de cliënt en neemt, waar gewenst, taken over, niet alleen wanneer dit noodzakelijk is, maar ook wanneer dit bijdraagt aan rust en kwaliteit van leven. 

Dit vraagt om andere gesprekken en vragen, zoals:”Wat geeft het leven op dit moment betekenis? Wat wil iemand nog ervaren, afronden of doorgeven?, Hoe kijkt iemand terug op zijn of haar leven?”. Een checklist of gesprekskaart kan helpend zijn om inzicht te krijgen in hoe deze thema’s al aandacht krijgen binnen de begeleiding en waar nog ruimte ligt om hier verder invulling aan te geven. 

Meer weten over Competentiegericht begeleiden? 
Neem contact op met Marianne Haspels (m.haspels@piresearch.nl).